De rol van gemeenten is de afgelopen jaren ingrijpend veranderd. Gemeenten spelen een steeds actievere rol in de aanpak van complexe veiligheidsthema’s, zoals ondermijnende criminaliteit, radicalisering en maatschappelijke weerbaarheid. Tegelijkertijd neemt de druk van buitenaf toe. Burgers zijn mondiger en kritischer, digitale dreigingen liggen voortdurend op de loer en wie een fout maakt staat sneller dan ooit in de (publieke en politieke) schijnwerpers. En toegespitst op ondermijnende criminaliteit: kwaadwillenden weten goed bij welke gemeentediensten ze moeten zijn voor relevante informatie. Ze zullen zoeken naar wegen om aan die informatie te komen. Dit vraagt het nodige van de ambtenaren die in dit speelveld opereren. Het vraagt inhoudelijke doortastendheid en vakmanschap, maar bovenal mag integriteit niet ter discussie staan. Weerbaar en veerkrachtig handelen is een essentiële voorwaarde geworden.
Dat ook gemeenteambtenaren in de frontlinie staan en op sommige posities ook een ‘prooi’ kunnen zijn voor kwaadwillenden, wordt inmiddels breed herkend. Trainingen rond Veilige Publieke Dienstverlening en een Weerbare Overheid zijn inmiddels gemeengoed. Daarnaast is het instrumentarium om grip te krijgen op risico’s ook wettelijk verstevigd. Een concreet voorbeeld is dat het sinds 2023 mogelijk is om ook bij specifieke gemeentelijke functies in het veiligheidsdomein de Verklaring Omtrent het Gedrag Politiegegevens (VOG-P) toe te passen. Waar de reguliere Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) ziet op relevante strafrechtelijke veroordelingen, worden bij de VOG-P naast de justitiële documentatie (strafblad) ook altijd de politiegegevens geraadpleegd. Deze verruiming biedt gemeenten extra mogelijkheden om mogelijke integriteitsrisico’s bij indiensttreding beter in beeld te krijgen. Daarmee wordt erkend dat sommige functies een verhoogd risico kennen en dat aanvullende zorgvuldigheid gepast is.
Dat extra instrumentarium beschikbaar is, is waardevol. Tegelijkertijd blijkt de toepassing in de praktijk niet eenvoudig. De praktijk is dat het merendeel van de Nederlandse gemeenten nog geen gebruik maakt van de maatregelen voor verscherpte screening zoals de VOG-P, onder andere doordat de grondige voorbereiding nog niet is gestart of afgerond. Het inzetten van verscherpte screening raakt aan juridische kaders, HR-processen, privacyvraagstukken en – minstens zo belangrijk – aan de beleving van medewerkers. Wanneer een maatregel als extra screening op zichzelf staat, zonder duidelijke inbedding in beleid en communicatie, kan deze worden ervaren als een maatregel uit wantrouwen. In plaats van bewustwording kan dan weerstand of ongemak ontstaan. En dat maakt dat niet zelden bij een gemeente de wil er wel is voor het invoeren van aanvullend screeningsbeleid, maar dat medewerkers – met geregeld de ondernemingsraad als spreekbuis – stevige vragen plaatsen bij de proportionaliteit van het instrument. De kernvraag verschuift daarmee van “mogen we dit?” naar “hebben we dit goed doordacht en zorgvuldig georganiseerd?”
Effectieve weerbaarheid vraagt daarom om meer dan losse interventies. Gemeenten die duurzaam grip willen krijgen op kwetsbaarheden, maken de stap naar integraal integriteitsmanagement. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar incidenten of individuele maatregelen, maar naar de samenhang tussen beleid, processen en gedrag. En daarbij is ook aandacht naar het ‘volwassenheidsniveau’ van het beleid, zodat investeringen aansluiten bij de kennis/kunde van een organisatie (zie ook het eerdere artikel over het groeimodel integriteit).
Integraal integriteitsmanagement betekent onder andere:
Juist in die samenhang ontstaat legitimiteit voor maatregelen als verscherpte screening. Ze worden dan geen geïsoleerde ingreep, maar een logisch onderdeel van een bredere aanpak.
De mogelijkheid van een aangeboden interventie of maatregel – in dit geval de VOG-P voor gemeenten – roept vaak bij organisaties fundamentele vragen op. We kunnen dit nu doen, maar hoe verhoudt dat zich tot het totaal aan maatregelen die er reeds zijn genomen? Waar zitten in onze organisatie eigenlijk de grootste kwetsbaarheden? Welke maatregelen hebben we al genomen en hoe verhouden die zich tot elkaar? Zijn ingrijpender interventies, zoals extra screening, goed uitlegbaar binnen ons integriteitsbeleid? Het beantwoorden van die vragen vraagt om tijd, scherpte en bestuurlijke aandacht. Maar het is een noodzakelijke stap om weerbaarheid structureel te versterken.
EBBEN ondersteunt gemeenten bij het ontwikkelen van screeningsbeleid en de inbedding daarvan in breder integriteitsbeleid. Daarbij helpen wij onder meer bij het in kaart brengen van kwetsbare functies en processen, het uitvoeren van integriteitsrisicoanalyses en het vertalen van wettelijke mogelijkheden naar zorgvuldig en uitvoerbaar beleid.
Altijd met oog voor de specifieke context van de gemeente en met aandacht voor draagvlak binnen de organisatie. Zodat maatregelen bijdragen aan weerbaarheid en vertrouwen – en niet het tegenovergestelde.
Wilt u meer weten over het voorgaande, maak dan contact met Cosmo Schuurmans, Berend Snijders of Parissima Rauf.
