Ondermijnende criminaliteit wordt vaak beschreven in termen van drugsnetwerken, witwasconstructies en excessief geweld. Dat is begrijpelijk, maar ontoereikend. Wie het probleem werkelijk wil begrijpen, moet scherper durven definiëren waar het om gaat: EBBEN interpreteert het begrip breder:
Structurele vermenging van onder- en bovenwereld.
Het is de duurzame verstrengeling van criminele belangen met legale structuren, publieke processen en bestuurlijke besluitvorming.
Daarmee komt niet alleen de georganiseerde misdaad in beeld, maar ook de kwetsbaarheid van het openbaar bestuur zelf.
Zolang ondermijning wordt gezien als iets dat zich “buiten” de eigen organisatie afspeelt, blijft de analyse onvolledig. Criminele netwerken opereren niet in een parallel universum. Zij investeren in vastgoed, maken gebruik van vergunningstelsels, doen mee aan aanbestedingen, ontvangen subsidies en zoeken actief contact met bestuurders en ambtenaren. Zij begrijpen bestuurlijke processen soms beter dan de overheid zelf.
Waar structurele vermenging ontstaat, staat het vertrouwen van burgers en maatschappij op het spel. Want zodra publieke macht – zichtbaar of onzichtbaar – samenvalt met criminele belangen, raakt dat de kern van de democratische rechtsstaat. De corrupte of beïnvloedbare ambtenaar is dan geen incident, maar symptoom van een systeem dat onvoldoende weerbaar is ingericht.
Voor het openbaar bestuur ligt hier een ongemakkelijke, maar noodzakelijke vraag:
Waar kunnen wij zelf onderdeel worden van de vermenging?
Ondermijning manifesteert zich zelden als een plotselinge crisis. Het groeit in grijze zones: discretionaire ruimte zonder tegenmacht, langdurige relaties zonder roulatie, besluitvorming zonder transparantie, cultuur waarin signalen niet veilig worden gedeeld.
Bestuurlijke weerbaarheid begint daarom niet bij meer repressie, maar bij zelfonderzoek.
Dat vraagt om bestuurlijke moed. Want het betekent dat u niet alleen moet kijken naar wat er misgaat in de samenleving, maar ook naar waar uw eigen organisatie kwetsbaar is. De overheid kan immers onbedoeld facilitator worden – door goedbedoelde soepelheid, door gebrekkige informatiepositie, door versnipperde verantwoordelijkheid of door onvoldoende integriteitscultuur.
Te vaak wordt criminalteit nog benaderd als incident: een verdachte vastgoedtransactie, een integriteitsschending, een Bibob-dossier dat misloopt. Maar incidenten staan zelden op zichzelf. Ze kunnen wijzen op structurele kwetsbaarheden in processen of cultuur, en daar ligt het gevaar van ondermijning.
Gemeenten, provincies en andere (overheids)organisaties die werkelijk weerbaar willen zijn, moeten daarom verschuiven van incidentdenken naar systeemdenken. Dat betekent concreet:
Dit is geen kwestie van wantrouwen jegens medewerkers. Het is een kwestie van professioneel risicomanagement. In een omgeving waarin criminele netwerken strategisch, internationaal en financieel geavanceerd opereren, is naïviteit geen optie.
Wet- en regelgeving, protocollen en controlesystemen zijn noodzakelijk. Maar zij zijn onvoldoende wanneer de cultuur niet meebeweegt. Ondermijning gedijt bij stilzwijgen, bij loyaliteit die verkeerd wordt geïnterpreteerd, bij leidinggevenden die ongemak vermijden.
Bestuurlijke weerbaarheid vraagt daarom om zichtbaar leiderschap op integriteit. Het vraagt om bestuurders die dilemma’s benoemen, om een organisatie waarin melden veilig is en om normbespreking in teams met veel externe contacten.
De vraag is niet of uw organisatie kwetsbaar is. De vraag is of u bereid bent die kwetsbaarheid onder ogen te zien voordat anderen haar benutten.
Het huidige beleid zet sterk in op uitbreiding van bevoegdheden, intensievere informatie-uitwisseling en datagedreven samenwerking. Dat is begrijpelijk en deels noodzakelijk. Maar elke uitbreiding van bevoegdheden vergroot ook de verantwoordelijkheid om zorgvuldig, proportioneel en transparant te handelen.
Voorbeeld: een gemeente die ondermijning bestrijdt, maar zelf onvoldoende grip heeft op governance en interne beheersing, loopt het risico legitimiteit te verliezen. Burgers accepteren stevige maatregelen alleen wanneer zij vertrouwen hebben in de integriteit van het bestuur.
Weerbaarheid is daarom geen operationeel vraagstuk alleen. Het is een strategische keuze om integriteit als randvoorwaarde van alle besluitvorming te beschouwen.
Ondermijnende criminaliteit stopt niet bij de voordeur. Zij zoekt die voordeur actief op. Gemeentebesturen, maar ook andere (overheids)organisaties, die werkelijk weerbaar willen zijn, moeten bereid zijn hun eigen processen kritisch tegen het licht te houden. Niet defensief, maar professioneel. Niet reactief, maar structureel. Niet alleen wanneer een incident zich voordoet, maar als vast onderdeel van governance.
De kernvraag is eenvoudig en confronterend:
Is onze organisatie zo ingericht dat structurele vermenging van onder- en bovenwereld geen kans krijgt?
Wie die vraag eerlijk durft te beantwoorden, zet de eerste stap naar duurzame bestuurlijke weerbaarheid.
EBBEN Partners ondersteunt bij het versterken van hun bestuurlijke weerbaarheid vanuit één uitgangspunt: integriteit is geen beleidsparagraaf, maar een systeemkenmerk.
Wij helpen u door:
Onze aanpak is analytisch scherp, bestuurlijk sensitief en gericht op duurzame verbetering. Niet alleen om incidenten op te lossen, maar om te voorkomen dat uw organisatie onderdeel wordt van het probleem dat zij bestrijdt.
Bestuurlijke weerbaarheid begint bij de bereidheid om kritisch naar uzelf te kijken. Als onafhankelijk integriteitsbureau ondersteunt EBBEN Partners gemeenten en andere overheidsorganisaties bij het versterken van hun bestuurlijke weerbaarheid: door risico’s scherp te analyseren, feiten zorgvuldig vast te stellen en governance-structuren duurzaam te verbeteren – zodat integriteit niet alleen wordt beschermd, maar actief wordt verankerd in het functioneren van de organisatie.
Wilt u meer weten over het voorgaande, maak dan contact met Peter van Leusden of Cosmo Schuurmans.
